سواحل را دريابيم

جلوگيري از آلودگي محيط‌زيست مطلبي است كه اين روزها در جرايد به مراتب درباره آن صحبت شده است؛ كارشناسان نيز نظرات و ايده‌هاي فراواني درباره حفظ محيط‌زيست ارائه داده‌اند. آلودگي محيط‌زيست از جمله عوامل مخرب براي يك منطقه يا در يك نگاه وسيع‌تر، براي يك جامعه است؛ عاملي كه بسياري از مشكلات و بيماري‌هاي هجوم آورده به سوي انسان‌ها حاصل آن است.گاهي اوقات آلودگي‌هاي محيط‌زيست ناشي از عوامل طبيعي است مانند بادها، تغييرات جوي، سيل، زلزله و… اما درصد بالايي از آلايندگي محيط‌زيست عامل انساني دارد. بله، ما انسان‌ها كه شايد با ديدن كمي بي‌نظمي و ناهماهنگي در منزل خود به شدت از كوره در مي‌‌رويم، به خود اجازه مي‌‌دهيم كه اين ناهماهنگي‌ها را در محيط‌هاي طبيعي ايجاد كنيم. صحبت از ناهماهنگي شد. با كمي تامل در آلودگي‌هاي زيستي، مي‌‌فهميم كه اين آلودگي‌ها كه به دست انسان‌ها ايجاد مي‌‌شود، به نوعي ناهماهنگي است. اگر روزي در محيط خانه خود وسايل خصوصي خود را از جايي كه براي آنها در نظر گرفته‌ايم، برداريم و در جاهاي غيرمتعارف قرار دهيم، به راحتي اين ناهماهنگي و بي‌نظمي را درك خواهيم كرد. مثلا قرار دادن كيسه زباله در اتاق پذيرايي؛ حال بياييم و اين مسئله را در يك محيط گسترده‌تر در نظر بگيريم. اگر طبيعتا يك منطقه را به اتاق پذيرايي تشبيه كنيم، مي‌‌بينيم كه ريختن زباله در آن حكم همان كيسه زباله در اتاق پذيرايي را دارد اما متاسفانه بدون توجه به اين مسئله، به محيط زيباي اطراف‌مان لطمه وارد مي‌‌كنيم. اين روزها از آلودگي سواحل درياها بسيار صحبت مي‌‌شود. شايد بتوان سواحل دريا را از نقاطي دانست كه خيلي‌ها در اولين فرصت، به تنهايي يا به همراه خانواده به آنجا مي‌‌روند و از طبيعت زيباي آن لذت مي‌‌برند در حالي كه هيچ توجهي به نگهداري از اين نعمت خدادادي ندارند. البته بايد متذكر شد زباله‌هايي كه اين روزها سواحل ايران را فراگرفته و ديدگاه‌ها و نظرات مسئولان را به خود معطوف ساخته، فقط حاصل گشت و گذارهاي مردمي كه به اين سواحل مي‌‌روند، نيست بلكه از طريق گشتي‌ها و قايق‌هاي گردشي كه در درياها هستند و مواد زائد خود را به درياها مي‌‌ريزند نيز تامين مي‌‌شود كه به وسيله امواج دريا به ساحل آورده مي‌‌شوند و چهره ساحل را بسيار زننده مي‌‌كنند. ساخت و سازهاي بيهوده‌اي كه در سواحل درياها صورت مي‌‌گيرد نيز مزيد بر علت شده است.

گروهي مسافر كه براي تفريح به ساحل درياي خزر آمده‌اند، نبود يا كمبود ظروف مخصوص جمع‌آوري زباله را دليل پخش آنها در ساحل مي‌‌دانند و اظهار مي‌‌دارند: ما بارها براي تفريح به ساحل دريا آمده‌ايم اما متاسفانه به علت نبود جايگاه‌هاي ويژه‌ جمع‌آوري زباله، مجبور شده‌ايم پلاستيك زباله خود را در گوشه‌اي رها كنيم كه البته پخش آنها توسط زباله‌گشت‌ها و حيواناتي نظير سگ و گربه نيز مشكل را بارزتر مي‌‌كند.
يكي از گردشگران كه در حال استراحت در ساحل نوشهر بود، در مورد انباشت زباله در دريا مي‌‌گويد: متاسفانه يكي از مشكلاتي كه در گردشگري جامعه ايراني وجود دارد، استفاده از طبيعت، بدون توجه به حفظ آن است؛ در واقع مردم از سفره‌اي بهره‌مند مي‌‌شوند كه گاهي اوقات خود در خالي كردن آن نقشي مستقيم دارند. مصداق اين مدعا را مي‌‌شود در نوع رفتاري كه بعضي مردم در سفر به سواحل خزر دارند، مشاهده كرد.رييس‌جمهور، سال گذشته قول داد كه طرح ساماندهي و آزادسازي سواحل خزر با جديت آغاز و دنبال شود. بنا بر آمار دولت، نيمي از ساخت و سازهاي ساحلي مربوط به دولت، سازمان‌ها و نهادهاي وابسته آن است. رييس‌جمهور وعده داده بود دست‌كم اين بخش از ساحل را كه در اختيار دولت است تا پايان سال 86 آزاد كند.وي گفته بود آزادسازي حريم درياها بايد تا پايان برنامه چهارم صددرصد انجام شده باشد، هرچند آزادسازي كامل حريم درياها كمي خوش بينانه بود.ساحل ششصد كيلومتري خزر در ايران عمدتا با ساخت و ساز ويلا و مجتمع‌هاي مسكوني تصرف شده به طوري كه در حال حاضر بيش از 96 درصد ساحل خزر در تصرف ساخت و ساز است. اين در حالي است كه براساس قانون، شصت متر از حريم ساحل دريا بايد آزاد باش و جزو حريم عمومي محسوب ‌‌شود.اگرچه مدتي قبل طي مراسمي رسمي كلنگ‌زني ساماندهي سواحل درياي خزر در فرح‌آباد ساري آغاز شد اما دكتر اشرفي‌پور، مديركل اداره حفاظت محيط‌زيست استان مازندران معتقد است: هنوز طرح آزادسازي سواحل متولي ندارد. وي در اين خصوص مي‌‌گويد: بايد آزادسازي حريم درياها صددرصد انجام شده باشد، هرچند آزادسازي كامل حريم درياها كمي خوشبينانه است اما نكته قابل تامل اين‌كه مطابق ماده 63 دولت موظف بوده تا پايان سال اول برنامه چهارم، طرح جامع ساماندهي سواحل به ويژه ساحل درياي خزر را تهيه و تدوين كند اما هنوز اين طرح تهيه نشده و مشخص نيست متولي آزادسازي حريم دريا كدام دستگاه است.مديركل اداره حفاظت محيط‌زيست استان مازندران مي‌‌گويد: سازمان حفاظت محيط‌زيست با توجه به اين‌كه سازماني نظارتي است و بنا به مسئوليتي كه دارد، دو كار عمده را در دستور كار خود قرار داده، نخست با زدن تلنگرهاي لازم به مبادي ذيربط، به آنان گوشزد مي‌‌كند تا كار را زودتر آغاز كنند. ديگر آن‌كه با هوشياري و دقت، مراقب است تا تحت هيچ عنوان ساخت و ساز جديدي در حريم دريا صورت نگيرد.
به گفته اين مقام مسئول، براساس قانون، آئين‌نامه اجرايي ماده 63 بايد توسط سازمان مديريت و حفاظت محيط‌زيست، وزارت مسكن، كشور، جهاد كشاورزي، نيرو و دستگاه‌هاي ذيربط تهيه شود و به تصويب هيات وزيران برسد اما اين‌كه اين آئين‌نامه در چه مرحله‌اي قرار دارد، در سطح استان براي سازمان حفاظت محيط‌زيست مشخص نيست و اين بر عهده رسانه‌هاست كه با توجه به اهميت طرح، آن را از سازمان مديريت پيگيري كنند چرا كه كنوانسيون حفاظت محيط‌زيست درياي خزر در آبان 1382 به امضاي نمايندگان پنج كشور ساحل خزر در تهران رسيد و عنوان «كنوانسيون تهران» راگرفت. از اين رو به نوعي مي‌‌توان گفت جمهوري اسلامي ايران مسئول اين كنوانسيون است.بر اين اساس شايسته است كشور ما در زمينه آزادسازي حريم درياها، پيشقدم باشد. اشرفي‌پور افزود: نكته ديگري كه طرح آزادسازي ساحل خزر را ضروري مي‌‌سازد، اين‌ است كه استان مازندران حدود سه ميليون نفر جمعيت دارد اما در ايام تعطيلات نوروز و تابستان‌ اين جمعيت بالغ بر دوازده ميليون نفر مي‌‌شود كه نشان‌دهنده حجم زياد گردشگران داخلي و هجوم آنها به استان است؛ گردشگراني كه مي‌‌خواهند از مناطق جنگلي و به ويژه سواحل درياي خزر ديدن كنند.
اين در حالي است كه اين گردشگران از توانايي مالي آنچناني برخوردار نيستند كه در شهرك‌هاي توريستي مستقر شوند، ضمن آن‌كه ظرفيت اين شهرك‌ها پاسخگوي اين تعداد گردشگر نيست اما اين گردشگران حق دارند از سواحل دريا لذت ببرند، حال آن‌كه طرح درياهايي كه وجود دارد، جوابگوي اين حجم توريست نيست بنابراين ضروري است كه طرح درياها از نظر كمي و كيفي توسعه داده شود و نخستين گام براي انجام اين كار آزادسازي حريم درياست.اشرفي‌پور درباره پيامدهاي ناگوار تجاوز به حريم دريا گفت: تجاوز به حريم دريا باعث شده حجم قابل توجهي از پساب‌هاي خانگي و واحدهاي خدماتي و رفاهي وارد آب دريا شده و در بسياري از نقاط باعث تخريب و نابودي مصب رودخانه‌ها شود. به گفته وي تخريب مصب‌ها مهمترين عامل كاهش ذخاير ماهي درياي خزر است چرا كه مصب رودخانه‌ها از نظر اكولوژيك نقش مهمي در زمينه تخم‌ريزي ماهيان دريا به ويژه ماهي سفيد و آزاد دارند و در حال حاضر تخريب مصب‌ها، ذخاير دريايي را در آستانه بحران قرار داده است. آئين‌نامه اجرايي ماده 63 قانون برنامه چهارم در هفت بند تهيه شده كه در آنها مواد قانوني خاصي به دستگاه‌هاي ذيربط در ارتباط با حوزه كاري‌شان و مدت زمان مشخص براي عملي كردن آنها گنجانده شده است.

اختلا‌ف‌نظرها در حريم ساحلي خزر
چگونگي آزادسازي حريم ساحلي درياي خزر با اختلاف نظرات مسئولان همراه است.رييس سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري معتقد است كه نبايد آزادسازي حريم دريا با تخريب ويلاها انجام شود. مشايي در اين خصوص به فارس گفت: نبايد تاسيسات گردشگري در ساحل دريا تخريب شود.اسفنديار رحيم‌ مشايي درباره اين‌كه اين سازمان در تابستان گذشته بدون توجه به حفظ حريم شصت متر ساحل دريا كه در آئين‌نامه هيات وزيران هم به آن پرداخته شده، اقدام به اجاره ويلاهاي دولتي به مردم عادي كرده، اظهار داشت: آزادسازي حريم دريا طرح ديگري است. آزادسازي حريم دريا براي استفاده مردم از امكانات تفريحي آن است. اجاره مراكز اقامتي دولتي در تبصره بودجه، تصويب شده و بر اساس آن مردم هم مي‌‌توانند از اماكن اقامت دولتي استفاده كنند و اين ربطي به آزادسازي سواحل ندارد. بحث آزادسازي حريم دريا نه براي محيط‌زيست، بلكه براي استفاده عموم مردم از دريا بوده است.
اين در حالي است كه رييس سازمان حفاظت محيط‌زيست درباره اجراي مصوبه آزادسازي سواحل خزر، استانداري‌هاي استان‌هاي حاشيه خزر را مكلف به آزادسازي حريم دريا از وجود ويلاها و مراكز تفريحي و اقامتي كرد. فاطمه واعظ جوادي بر حفظ حريم شصت متري ساحل دريا تاكيد كرد و گفت: در اين حريم نبايد هيچ ويلا، مركز تفريحي و اقامتي وجود داشته باشد. رييس سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري گفت: امروز گردشگري براي مردم دنيا امري تفريحي نيست بلكه ابعاد مختلفي دارد و مي‌‌تواند باعث گفتمان فرهنگ‌ها شود. شفقت، استاندار مازندران هم در مراسم كلنگ‌زني آزادسازي سواحل خزر گفت: روند آزادسازي سواحل درياي خزر در مازندران به شدت ادامه دارد؛ البته اين يك بخش از كار است و بخش مهمتر ساماندهي سواحل دريا‌ست كه جزو اولويت‌هاي بعدي ما محسوب مي‌‌شود.

گوشه‌اي از سواحل جنوب
با كمال تاسف بايد گفت كه سواحل درياهاي جنوب نيز وضعيتي بهتر از خزر ندارند.عضو شوراي شهر بندرعباس بر لزوم برخورد جدي دستگاه‌هاي اجرايي با آلوده‌كنندگان خليج‌فارس تاكيد كرد. به گزارش دفتر منطقه‌اي سينا در هرمزگان، فيصل دانش گفت: بايد سازمان‌هاي بهداشت و محيط‌زيست براي كساني كه اقدام به رها كردن فاضلاب و زباله در دريا مي‌‌كنند، تنبيهاتي را در نظر بگيرند.وي در ادامه اضافه كرد: متاسفانه برخي از دستگاه‌هاي دولتي نيز اقدام به آلوده كردن ساحل دريا مي‌‌كنند.دانش با اشاره به ورود زباله به دريا گفت: اين اقدام علاوه بر آلودگي دريا، سبب نازيبايي و كثيفي ساحل شده است.
وي افزود: در سال‌هاي گذشته طرح‌هاي زيادي در جهت جمع‌آوري زباله توسط شهرداري بندرعباس انجام شده كه متاسفانه موفقيت چنداني در بر نداشته است.عضو شوراي شهر بندرعباس لزوم كار فرهنگي در جهت جلوگيري از آلودگي ساحل را يادآور شد و افزود: شهرداري مي‌تواند با يك اقدام فرهنگي و در عرض يك روز با كمك مردم ساحل را تميز كند. استفاده از ساحل تميز و پاكيزه حق طبيعي مردم اين شهر است و دستگاه‌هاي متولي بايد اقدام جدي‌تري در اين زمينه انجام دهند.
فيصل دانش در بخش ديگري از سخنان خود افزود: مردمي كه از جاهاي ديگر به اين شهر سفر مي‌‌كنند، اولين چيزي كه مي‌‌خواهند ببينند، درياست حال آن‌كه قسمت بيشتر ساحل شهر بندرعباس توسط دستگاه‌هاي دولتي اشغال شده است. در چند سال اخير توجه بيشتري به دريا و ساحل شهر بندرعباس شده ولي اين كافي نيست لذا بايد امكانات مناسب را در ساحل براي استفاده مردم ايجاد كرد. متاسفانه به گفته ايشان امكانات مناسبي براي استفاده مردم از ساحل وجود ندارد در حالي كه در بسياري از شهرهاي ساحلي دنيا و حتي در شهرهاي ساحلي شمالي كشور مكان‌هاي مناسبي براي تفريح مردم در نظر گرفته شده است.وي كه در گفتگو با خبرنگار سينا سخن مي‌‌گفت، از احداث دهكده ساحلي در شرق بندرعباس خبر داد و گفت: ايجاد اين دهكده مي‌‌تواند محيط تفريحي و تفرجي مناسبي را براي مردم پديد آورد.وي با تاكيد بر لزوم حضور بخش خصوصي در ايجاد مكان‌هاي مناسب در سواحل جهت استفاده و تفريح مردم گفت: حضور سرمايه‌گذاران در طرح‌هاي استفاده از ساحل مي‌‌تواند بسياري از مشكلات را برطرف كند.

اوضاع حريم ساحلي خليج‌فارس
وقتي صحبت از حريم ساحلي خليج‌فارس مي‌‌شود، باز هم مشكلاتي كه در حريم ساحلي خزر وجود دارد، به صورتي فجيع‌تر خودنمايي مي‌‌كنند. خليج‌فارس به لحاظ موقعيت استراتژيك و از سوي ديگر ارتباط با آب‌هاي  بين‌المللي جهان و عبور كشتي‌هاي تجاري و به طور كلي موقعيت خاص بين‌المللي بايد از سواحل ديگر درياهاي كشور چشمگيرتر باشد ولي متاسفانه تا به حال چنين نبوده است.فيصل دانش، عضو شوراي شهر بندرعباس گفت: حريم شصت متري دريا در هيچ نقطه‌اي از كشور مانند بندرعباس حساسيت ندارد.به گفته ايشان در شمال كشور حتي تا كنار دريا نيز ساخت و ساز صورت گرفته و هيچ‌كس نسبت به آن حساسيت نشان نمي‌‌دهد اما به محض مطرح شدن اين مسئله در بندرعباس، حساسيت‌ها افزايش مي‌‌يابد. دانش، حضور سرمايه‌گذاران بخش خصوصي را براي سرمايه‌گذاري در سواحل، موثر ارزيابي كرد و افزود: براي آباداني شهرمان بايد از سرمايه‌گذاران بخش خصوصي استفاده كنيم اما حضور اين افراد نبايد به گونه‌اي باشد كه به تسخير ساحل بينجامد.به هر حال ساخت و سازها در كنار سواحل زيباي درياها مي‌‌تواند خود عاملي براي جمع شدن زباله در اين مناطق زيبا باشد. از سوي ديگر ما گردشگران كه براي تفريح به سواحل دريا مي‌‌رويم، بدون رعايت نكات بهداشتي و زيست‌محيطي راه را براي فعاليت مسئولان دشوارتر مي‌‌كنيم.پس بياييم دست در دست مسئولان براي زيباسازي شهرهاي ساحلي بكوشيم.